آرايش طبقه تحتانى است . « 1 » آثار شاه عباس حجت را بر همگان تمام كرد . شاهان بعدى حتى يك‌دهم عماراتى را كه او برپا كرد ، نساختند و اين بر اعتبار او افزود . درعوض ، الگوى عمارات بعدى درواقع مرمتها و تعميراتى بود كه روى آثار و ابنيه موجود انجام مىشد . شاردن حق دارد بگويد كه وقتى كه شاه عباس از نفس كشيدن بازماند ايران هم از نعمت و فراوانى بازماند « 2 » . اينكه چندان عنايتى به آثار بعدى نشده و بررسى آنها به اختصار برگزارشده حاكى از آنست كه پس از مرگ او معمارى از نظر كميت و حجم و تاحدودى كيفيت ، افت پيدا كرد . رهيافت بالا بررسى محصولات معمارى جانشين بلافصل شاه عباس ، شاه صفى را كاملا توجيه مىكند . چنين مىنمايد كه وى در مدت سيزده سال سلطنت خود مهمترين دستاوردى كه در زمينه معمارى داشته ايجاد مساجدى متوسط در شهرستان و تربت حيدريه بود ؛ به نظر مىرسد كه شاه صفى در ساخت باغ صفىآباد و باغ فين هم كمكى كرده باشد . او در اصفهان امامزاده اسماعيل و بقعه بابا قاسم را مرمت و آرامگاه بابا ركن الدين را تكميل كرد . بعضى از قسمتهاى باقيمانده مسجد شاه را نيز به اتمام رساند . عمارات جديد شهر عبارت بود از مسجد آقانور ( 1039 / 1629 ) و مدرسه ملا عبد اللّه . شاه عباس دوم از بانيان مشتاق و حاميان عمارت‌سازى بود و دست‌كم دو شاهكار بىچون‌و چراى اصفهان يعنى كاخ چهلستون و پل خواجو را مىتوان به دو نسبت داد . از عمارات عاليه ديگر كه در ساخت آنها شاه عباس دوم دست داشت يكى تالار اشرف و ديگرى مسجد حكيم در اصفهان و تاحدودى هم قدمگاه در نزديكى نيشابور بود . در زمان او در زيارتگاههاى اردبيل ، قم و مشهد و در مسجد جامع كرمان ، گرگان و قزوين و نيز مساجد و زيارتگاههاى كوچكتر مرمتهايى صورت گرفت و كارهاى جديدى انجام شد . او به مسجد شاه ازاره‌هاى مرمرين و يك درب بزرگ افزود . بالاخره در خود اصفهان در زمان سلطنت وى بعضى از عمارات مذهبى ساخته شد : كليساى ارمنى خواهران مقدس ( در جلفا ) ، مسجد مصرى ، مسجد سارو تقى ، مدرسه جده بزرگ و مدرسه جده كوچك . چهلستون به حق از معروفترين كاخهاى ايران است و دليل آن هم شايد حفظ و بقاى محيط اصلى باغ آن ( تصاوير a و b 10 ) باشد . در اين كاخ بعضى از جشنهاى اعياد و برخى از تشريفات شادخوارانه برپا مىشد . در معمارى اين كاخ يك استخر تزيينى كه به يك كوشك محورى متصل

--> ( 1 ) - خوب نظر و كلايس ، لوحه‌هاى 61 - 57 . ( 2 ) - شاردن ، جلد 3 ، ص 291 .